Free Web Hosting Provider - Web Hosting - E-commerce - High Speed Internet - Free Web Page
Search the Web

To read this you need VISCII font.

ÐI TÌM M“T п–NG H¿•NG SÁNG TÁC CA KHÚC

(Bài này kh·i ð¥u là mµt bài thuyªt trình trong mµt bu±i h÷p m£t thân m§t v¾i mµt s¯ nhÕc sî · Paris ngày 2/7/2000. Tôi ðã viªt lÕi và thêm nhæng giäi thích, ví dø ð¬ ng߶i không biªt nhÕc lý cûng có th¬ theo ðßþc. Xin cáo l²i v¾i các bÕn nhÕc sî nào cäm th¤y có quá nhi«u chi tiªt dông dài.)

Trong bài này tôi xin k¬ lÕi mµt cuµc hành trình cá nhân ð¬ tìm mµt ð߶ng l¯i riêng cho ca khúc cüa tôi. Khi còn trë tôi viªt vài chøc ca khúc trong khoäng th¶i gian hai nåm, r°i t¾i mµt ngõ cøt vì tôi ðã nói t¤t cä nhæng gì tôi mu¯n nói và không mu¯n l§p lÕi. Sau mµt th¶i gian gián ðoÕn h½n 20 nåm, tôi mu¯n viªt ca khúc tr· lÕi nhßng cäm th¤y mình không th¬ viªt theo ki¬u ngày xßa ðßþc næa. Phäi viªt theo ki¬u m¾i, nhßng thª nào là m¾i?

Mu¯n làm gì m¾i thì ta phäi biªt thª nào là cû. Tôi bèn tìm hi¬u nhæng ð£c tính cüa nhÕc Vi®t Nam nói chung (k¬ cä nhæng bài tôi viªt th¶i xßa, dî nhiên) v« m÷i m£t kÛ thu§t: giai ði®u (melody), tiªt t¤u (rhythm), t¯c ðµ (tempo), c߶ng ðµ (volume), hình th¬ (form), hòa âm (harmony).
 

GIAI ÐIÊU VÀ CHœ ÂM

1. Chü âm (tonic) là cung chính cüa mµt ði®u nhÕc, cung mà m÷i giai ði®u mu¯n dçn ta v« nhß mµt kªt lu§n. Giai ði®u (melody) nhÕc VN luôn luôn tr· v« chü âm · cu¯i bài và ngay trong bài cûng tr· v« chü âm r¤t th߶ng, th߶ng cÑ 2 hay 4 câu mµt l¥n và có khi m²i câu mµt l¥n, nhß trong ðoÕn ð¥u bài Ng§m Ngùi cüa PhÕm Duy:

(Nghe MIDI)

Mµt ví dø næa là Mùa Thu Cho Em (Ngô Thøy Miên), trong câu ð¥u 10 notes ðã dùng chü âm nåm l¥n, gây mµt cäm giác r¤t êm ái ng÷t ngào (nh¤t là khi các notes khác ð«u thuµc v« hþp âm chü G-B-D):

(MIDI)

Thính giä Vi®t th߶ng r¤t thích v« chü âm nhß v§y vì nghe khoái tai, cho ta mµt cäm giác êm ä, nghï ng½i, nhßng làm v§y không th¬ kéo dài ðßþc sñ chú ý (sustain interest) hay gây ra cång thÆng (tension). Mµt h§u quä không t¯t næa là nó gây ra thói l߶i biªng · ng߶i viªt nhÕc, vì giai ði®u nào dù t¥m th߶ng ðªn ðâu cûng tr· thành "nghe ðßþc" khi tr· v« chü âm. Vì v§y vi®c ð¥u tiên tôi nh¡m t¾i là tránh v« chü âm th߶ng xuyên. Tôi cho r¢ng mµt bài hát chï c¥n v« chü âm mµt l¥n là ðü, ho£c nªu không v« thì càng t¯t. Sñ tránh v« chü âm gây ra mµt cäm giác th¡c m¡c, dang d·, bñc d÷c, không thöa mãn ng߶i nghe, khiªn h÷ phäi tiªp tøc nghî ðªn bän nhÕc sau khi nó kªt thúc, cûng nhß mµt phim trinh thám mà thü phÕm không ðßþc phát hi®n hay còn sñ ng¶ vñc (dî nhiên nªu phim ðã d· mà còn làm ng߶i ta bñc thì ng߶i ta càng chóng quên!). Tôi áp døng nguyên t¡c này tri®t ð¬ trong nhæng bài DÕ khúc Ðoän khúc mßa. DÕ khúc kªt thúc cách chü âm (E) mµt khoäng tritone r¤t chß¾ng:
 
 

(Nghe MIDI)

Quyªt ð¸nh "không v« chü âm" này ðã có h§u quä r¤t "khüng khiªp" v¾i vi®c viªt nhÕc cüa tôi. H§u quä "x¤u" là, trong khi trß¾c ðây tôi có th¬ làm cho b¤t cÑ giai ði®u nào cûng tr· thành nghe ðßþc, xuôi tai, thì sau khi áp døng nguyên t¡c này tôi phäi vÑt ði h½n 90% nhæng giai ði®u mà tôi nghî ra, gây m®t óc và chán nän không ít. H§u quä "t¯t" là ði«u ðó buµc tôi phäi nghî ra nhæng âm ði®u m¾i më h½n.

2. Giai ði®u VN th߶ng giæ nguyên chü âm, ít khi chuy¬n gi÷ng (modulate), và nªu có chuy¬n thì cûng sang nhæng keys g¥n nhß b§c IV (subdominant) hay b§c V (dominant). Chï thïnh thoäng m¾i có mµt bài có mµt sñ chuy¬n gi÷ng ð£c s¡c h½n nhß Tiªng sáo Thiên thai cüa PhÕm Duy (ðoÕn giæa bài này modulate lên bñc III, r°i thêm mµt bñc III tÑc là sang b§c V trß¾c khi tr· lÕi key cû) hay bài ÐÕo ca 1 cûng cüa PD (t× G major sang Eb major). Tôi th¤y c¥n bö thói quen phäi giæ nguyên chü âm.

3. Giai ði®u VN th߶ng quá d­ ðoán (predictable) vi dùng qua nhi«u nhæng kÛ thu§t quá cû nhß höi ðáp (hai câu gi¯ng nhau tr× kªt thúc), transpositions (mµt câu nhÕc l§p ði l§p lÕi nhi«u l¥n, m²i l¥n nâng lên cao hay xu¯ng th¤p), th߶ng là chuy¬n t×ng b§c II hay b§c IV hay V, ho£c nhæng câu l§p lÕi g¥n y nguyên.

Ví dø: Transpositions trong Mùa thu cho anh (Ngô Thøy Miên)

(Nghe MIDI)

Nhæng kÛ thu§t này không th¬ tránh ðßþc hoàn toàn và phäi xØ døng trong b¤t cÑ ði®u nhÕc nào nhß mµt thÑ keo ð¬ dán n¯i các ph¥n tØ trong ði®u nhÕc, gây ra mµt sñ mÕch lÕc, và ð¬ kéo dài, khai tri¬n mµt ý. Nhßng nªu lÕm døng chúng hay ð¬ cho chúng tr· thành ý chính cüa ði®u nhÕc, thì s¨ tr· thành nhàm và giä tÕo, nhß mµt ngôi nhà chï có h° mà không có gÕch.

4. Giai ði®u VN chï dùng nhæng thang âm (scale) thông th߶ng nhß trß·ng, thÑ, ngû cung (B¡c, Nam, Oán...), còn nhæng thang âm khác nhß whole-tone không bao gi¶ dùng t¾i. Ðó là kªt quä cüa sñ viªt giai ði®u theo trñc giác (nghîa là theo trí nh¾ và sñ quen thuµc) chÑ không theo phân tích. Ta có th¬ d­ dàng tìm nhæng thang âm m¾i lÕ b¢ng cách ghép nhæng thang âm sÇn có hay thêm nhæng cung lÕ vào mµt thang âm sÇn có. Tôi dùng guitar hay keyboard ð¬ thí nghi®m v¾i nhæng thang âm m¾i và dò xem nhæng thang âm ðó cho ta mµt cái "mood" gì.

Ví dø: Thang âm toàn cung (whole tone) trong DÕ khúc (cu¯i ðoÕn)

(MIDI)

Ví dø : Ðoän khúc mßa


(MIDI)

5. Giai ði®u VN r¤t bäo thü trong vi®c xØ døng intervals, tránh nhæng interval l¾n (tr× octave là mµt interval r¤t t¥m th߶ng) hay nhæng interval "trøc tr£c" nhß tritone (6 semitones), major 7th, minor 9th. Tuy nhiên PhÕm Duy ðã dùng nhæng chu²i notes träi trên mµt interval l¾n trong Kiªp nào có yêu nhau:

(MIDI)

Trong nhÕc m¾i tôi t§n døng nhæng interval l¾n và khúc m¡c.. ChÆng hÕn trong bài DÕ khúc tôi tr¥m xu¯ng mµt tritone (mµt khoäng cách th߶ng ðßþc coi là chß¾ng và khó hát) ð¬ di­n tä ý "bóp ngh©t m÷i hy v÷ng" (ð°ng th¶i cûng ð±i l¶i thành "hy v÷ng b¸ bóp ngh©t" ð¬ hai chæ "bóp ngh©t" trùng vào khoäng cách tritone).

Ví dø: DÕ khúc

(MIDI)

Trong Ðoän khúc mßa, sau mµt khúc nhÕc dài (5 phút) khá ð«u ð«u, tr¥m ngâm, tôi dùng mµt melisma (mµt chæ lß¾t qua nhi«u notes) nhäy mµt interval r¤t rµng, lß¾t qua mµt tritone, mµt major third, r°i lÕi mµt tritone, tÕo mµt tß½ng phän dramatic ð¬ làm cao ði¬m cho toàn bài:

(MIDI)
 

TIŠT T„U (RHYTHM)

1. NhÕc VN th߶ng xØ døng nhæng câu r¤t ð«u ð£n. Có mµt th¶i g¥n nhß bài nào cûng dùng nh¸p slow rock m²i câu tám chæ. Sau có có mµt th¶i dùng câu 4 chæ t× ð¥u t¾i cu¯i bài:

Tr¶i còn làm mßa
mßa r½i mßa r½i...

Thói quen này có l¨ vì nhi«u bän nhÕc ph± t× th½. Tuy nhiên không c¥n thiªt phäi làm nhß v§y. Ь tránh tính cách d­ ðoán (predictability), ta có th¬ thêm b¾t chæ hay xáo trµn l¶i th½ ð¬ thay ð±i ðµ dài cüa th½. Ngay t× th¶i ti«n chiªn ðã có nhæng bài xØ døng khéo léo sñ thay ð±i ðµ dài cüa câu, nhß bài Bi®t Ly cüa Dzoãn Mçn trong ðó s¯ chæ trong câu lên xu¯ng nhß nhæng c½n sóng rÕt rào:

Bi®t ly
Nh¾ nhung t× ðây
Tiªng sóng trôi theo heo may
Ng߶i v« có hay
Bi®t ly
Sóng trên dòng sông
Ôi còi tàu nhß xé t½ lòng
và mây trôi
Nß¾c trôi ngày tháng trôi còn lß¾t trôi...

(MIDI)

2. NhÕc VN th߶ng hay dùng nh¸p 2/4, 3/4 ho£c 4/4 (khi hát thì th߶ng ð±i ra 6/8 hay 9/8). R¤t ít khi thay ð±i, và không bao gi¶ dùng nhæng nh¸p r¡c r¯i h½n nhß 5/4, 7/4. Ði«u này làm tång tính cách d­ tiên ðoán. Mu¯n bän nhÕc khó ðoán trß¾c h½n, c¥n thay ð±i nh¸p hay dùng nhæng nh¸p m¾i lÕ h½n.

3. Nhæng câu hát VN luôn luôn kªt thúc · nh¸p n£ng và ít khi dùng nh¸p chöi, ho£c nªu có dùng thì cûng theo nhæng khuôn mçu nh¤t ð¸nh cüa rumba, bolero. Ðây là mµt khuyªt ði¬m l¾n cüa tân nhÕc VN, mµt sñ thoái hóa so v¾i dân ca trong ðó nh¸p chöi (syncopation) th߶ng ðßþc xØ døng khéo léo. Khuyªt ði¬m này là do giæ nguyên ð£c tính cüa tiªng Vi®t. Tiªng Vi®t ít nh¤n mÕnh (accent, stress) và nªu có thì trong nhæng chæ kép, th߶ng là v¥n sau ðßþc nh¤n. Th¬ th½ thu¥n túy cüa VN là th½ løc bát, tiªt t¤u th¬ th½ này r¤t ð«u ð£n và n£ng n«:

nh© NƒNG nh© NƒNG nh© NƒNG
nh© NƒNG nh© NƒNG nh© NƒNG nh© NƒNG

nghe nhß di­n hành. Trong dân ca khi løc bát ðßþc ph± nhÕc thì hay thêm nhæng tiªng láy, ð®m ð¬ tránh l§p lÕi cái nh¸p bu°n të này (xin xem bài Løc bát và NhÕc Vi®t Nam), nhßng các tác giä tân nhÕc th߶ng l߶i biªng và ph± y nguyên, ít sáng tÕo và thay ð±i.

Tiªng Anh có nhæng stress mÕnh nên th߶ng gþi nhæng nh¸p r¡c r¯i h½n. Khi viªt bài Castles in the Clouds (mµt bài có nhæng câu tiªng Anh trµn lçn tiªng Vi®t), tôi ð¬ ý r¢ng m²i khi ph± nhÕc mµt câu tiªng Anh, nh¸p th߶ng stress · v¥n ð¥u và nh© h½n · v¥n sau, gây ra syncopation và cho ta mµt cäm giác nh© nhàng l½ lØng :

(MIDI)

nhßng khi chuy¬n sang mµt câu tiªng Vi®t thì tiªt t¤u có khuynh hß¾ng tr· thành ð«u ð«u të nhÕt h½n (nhßng ngßþc lÕi, giai ði®u có khuynh hß¾ng lên xu¯ng nhi«u h½n vì nhæng d¤u).

Trong nhÕc VN, ngay cä nhæng bài mu¯n chuy¬n ðÕt cäm giác l½ lØng cûng không thoát ra khöi thói quen này (nh¤n mÕnh v¥n cu¯i), nhß trong bài Chi«u cüa Dß½ng Thi®u Tß¾c:

(MIDI)

nghe chÆng có vë bâng khuâng nhung nh¾ gì l¡m. Trong tân nhÕc VN tôi chï biªt bài Ð߶ng Chi«u cüa H°ng Duy®t xØ døng khéo léo nhæng nh¸p nh© · cu¯i câu (viªt theo trí nh¾):

(MIDI)

Mµt ví dø næa là bài R×ng Thu cüa Mai Anh Tu¤n, nguyên tác nhß sau:

(MIDI)

mà tôi ðã soÕn cho piano nhß sau ð¬ làm nh© ði:

(MIDI)

4. NhÕc VN ít hay không xØ døng sñ im l£ng (nghï kéo dài). Tôi c¯ g¡ng xØ døng sñ im l£ng dài khi c¥n thiªt ð¬ tång vë dramatic, nh¤t là khi mood cüa bän nhÕc thay ð±i. Thính giä VN không quen, nên có khi v² tay tß·ng bän nhÕc ðã ch¤m dÑt! (Xin nghe Ðoän khúc mßa, Lý quÕ kêu, Dòng sông hoài ni®m)
 
 

TC Г VÀ C¿–NG Г (TEMPO AND VOLUME)

T¯c ðµ và c߶ng ðµ cüa ca khúc VN, nh¤t là nhæng bài làm g¥n ðây, th߶ng ít khi thay ð±i, ph¥n vì chü yªu là làm ð¬ nhäy ð¥m, ph¥n vì nhÕc sî Vi®t Nam không có thói quen di­n tä nhæng biªn chuy¬n v« tình cäm, cäm xúc qua tiªng nhÕc. Bài nào bu°n thì bu°n t× ð¥u ðªn ðuôi, bài nào vui thì vui t× ð¥u ðªn ðuôi (tuy nhiên cûng có nhæng ngoÕi l® - càng ngày càng hiªm và th߶ng chï th¤y · nhæng bän xßa khi mà nhÕc sî Vi®t Nam còn nhi«u tinh th¥n khai phá - nhß Thiên Thai cüa Vån Cao,V« Mi«n Trung, Tình ca cüa PhÕm Duy). — ðây tôi không nói v« sñ thay ð±i tempo và volume tùy hÑng, nhß khi ng߶i ca sî hát ch§m và nhö lÕi · cu¯i bài ho£c r¯ng lên lúc lên cao, nhßng chï nói v« sñ thay ð±i c¥n thiªt (inherent) trong bän nhÕc. Trong Bài Tình ca ð¥u tiên, tôi thay ð±i tempo và volume khi chuy¬n t× ðoÕn này qua ðoÕn khác ð¬ di­n tä nhæng tình cäm vui, bu°n, hy v÷ng, kh¡c khoäi v.v. Trong Castles in the clouds, tôi thay ð±i tempo ngay trong mµt ðoÕn:

Castles, castles in the sand
that I used to build, that you used to fill
a fleeting emptiness
(ch§m:) Ôi nhæng lâu ðài trên mây, nhæng lâu ðài trên cát

(MIDI)

Mµt ng߶i bÕn r¤t sành âm nhÕc VN ðã nói v¾i tôi r¢ng nhÕc cüa tôi không có vë "Vi®t Nam", th§m chí h½i shocking, vì nhæng biªn ð±i ðµt ngµt v« c߶ng ðµ và t¯c ðµ mà ng߶i Vi®t không quen. Ðây cûng là ¤n tßþng tôi mu¯n gây ra, nhß trong Bài Tình ca ð¥u tiên khi tôi di­n tä mµt cäm xúc b¤t ng¶ b¢ng cách ð±i nh¸p, tång c߶ng ðµ, và ðµt ngµt nâng chü âm lên mµt bán cung:

Cánh mai xinh hé n· trái mùa trong tr¶i thu rñc rÞ...
Anh b²ng th¤y mµt r×ng hoa chßa t×ng n·

(MIDI)
 

FORM

NhÕc VN th߶ng dùng th¬ ABA (ði®u chính, ði®u hai, tr· lÕi ði®u chính). Th¬ này d­ theo d­ nghe (vì quen thuµc v¾i thính giä), d­ viªt (nghî ra mµt ði®u nghe ðßþc, n£n óc thêm ba b¯n câu b¡c c¥u làm ðoÕn B, là xong bài). Tuy nhiên chï dùng mµt th¬ thì làm sao mà nhÕc di­n tä ðßþc nhæng tình cäm, cäm xúc biªn chuy¬n theo nhi«u chi«u hß¾ng khác nhau? Do ðó tôi nghî c¥n dùng nhæng th¬ khác, m«m dëo h½n tùy theo ý cüa bài ca, tuy làm nhß v§y s¨ m®t nh÷c h½n. Trong Bài tình ca ð¥u tiên tôi dùng th¬ A-B-C-D ð¬ di chuy¬n qua nhæng cäm xúc bu°n, lo, giäi thoát và vui.
 

HÒA ÂM

Ng߶i viªt ca khúc VN th߶ng không chú tr÷ng ðªn harmony, cÑ viªt giai ði®u lên xu¯ng theo l¶i r°i lúc trình di­n thì tñ do ráp harmony vào. Cung Tiªn là mµt ngoÕi l® vì ông luôn luôn ghi chú hòa âm c¦n th§n trong các ca khúc. Mµt ngoÕi l® næa là PhÕm Duy khi ông xØ døng hoà âm làm cái s߶n cüa bän nhÕc, nhß trong ÐÕo Ca 5: Mµt Cành Mai. Trong bài này PD khéo léo dñng mµt giai ði®u (melody) ði xu¯ng, lên trên mµt chu²i hþp âm ði lên, mà hai cái vçn ði v¾i nhau r¤t khång khít:

(MIDI)

Ít "showy" h½n nhßng không kém ph¥n tinh tª, trong ÐÕo Ca 1: Pháp Thân PD dùng hai hþp âm r¤t xa nhau (v« tß½ng quan nhÕc lý) nhßng cûng r¤t g¥n nhau (vì các notes chï cách nhau hai bán cung) là G và Eb ð¬ bi¬u tßþng cho thª gi¾i tr¥n tøc và thª gi¾i vînh cØu (xin xem bài Bàn v« ÐÕo Ca).

Trong nhÕc ngoÕi qu¯c ðß½ng th¶i, mµt thí dø r¤t hay v« vi®c xØ døng hoà âm là bài One Note Samba cüa Jobim, trong ðó cä ðoÕn melody chï dùng có mµt cung nhßng vçn hay vì hòa âm biªn chuy¬n r¤t khéo léo và b¤t ng¶. Tôi cûng tìm cách áp døng nhæng hþp âm (tß½ng ð¯i) m¾i më nhß major 7th, 9th, 11th, 13th, nhæng kÛ thu§t bitonal hay nhæng note bass biªn cung ð¬ tÕo sñ cång thÆng.
 
 

KŠT LU‡N

Vi®c phá bö ß¾c l® tuy nghe thì d­ nhßng thñc ra r¤t khó, vì nhæng ß¾c l® quen thuµc làm cho ði®u nhÕc d­ nghe. Dî nhiên, ta không c¥n (và ch¡c là không th¬) ði ngßþc t¤t cä các ß¾c l® cùng mµt lúc. Ði ngßþc nhi«u hay ít còn tùy theo ý thích m²i tác giä và khung cänh cüa m²i bài.

Ca khúc VN th߶ng có nhæng l¶i và ý bu°n lâng lâng, "tôi bu°n không hi¬u vì sao tôi bu°n", nhæng kh¡c khoäi, th߶ng nói v« nhæng tình dang d·, lá r½i, nh¾ nhung, bâng khuâng... nhßng nhÕc cüa nhæng ca khúc ðó thì th߶ng quá ß¾c l®, tròn trînh, ð«u ð£n, không làm thoát ðßþc ý. Chï khi nào ði thoát ra khöi nhæng ß¾c l® mà nhi«u khi chính ng߶i viªt cûng không ng¶ ðang ràng buµc mình, thì sñ di­n tä m¾i hæu hi®u h½n.

PhÕm Quang Tu¤n
Tuan.Pham@unsw.edu.au
July 2000

ACKNOWLEDGMENT

Tác giä xin cám ½n nhÕc sî Hoàng Ng÷c Tu¤n là ng߶i ðã cho tôi r¤t nhi«u ý kiªn b± ích v« ð« tài này.

Back to Pham Quang Tuan's music page